DLACZEGO W TERAPII TAK CZĘSTO WRACAMY DO GRANIC?

Ktoś przychodzi na terapię, ponieważ ostatnio wszystko go drażni. Partner pyta o zakupy i słyszy odpowiedź znacznie ostrzejszą, niż można było się spodziewać. Dziecko czegoś potrzebuje i pojawia się myśl: „czy naprawdę nikt nie może dać mi spokoju?”. W pracy wystarczy drobna prośba, żeby poczuć, że za chwilę nie wytrzyma. Człowiek sam jest zaskoczony. Nie chce tak reagować. Chciałby nauczyć się lepiej panować nad złością.

Zaczynamy przyglądać się ostatnim dniom. W poniedziałek został dłużej w pracy, choć zamierzał odpocząć. We wtorek wysłuchał długiej rozmowy z rodzicem, po której nie miał już siły na nic innego. W środę zrezygnował ze swoich planów, bo partnerowi bardziej odpowiadało inne rozwiązanie. Każda z tych sytuacji miała uzasadnienie. Projekt był pilny, rodzic samotny, partner zmęczony. Kiedy pytam, czy sam chciał się na to wszystko zgodzić, odpowiedź przychodzi wolniej.

Być może problem nie zaczyna się więc w chwili, kiedy ktoś pyta o zakupy. Zaczyna się znacznie wcześniej, w kolejnych momentach, w których człowiek zauważa własne „nie chcę”, ale nie uwzględnia go w tym, co robi.

Wiele rozmów w terapii wraca do granic, ponieważ to, z czym człowiek przychodzi, może być kosztem sposobu, w jaki od dawna uczestniczy w swoim życiu i relacjach. Złość, niepokój czy wyczerpanie stają się widoczne później niż ustępstwa, które je poprzedzały. Nie wszystkie trudności emocjonalne mają takie źródło. Ale pytanie o to, na co człowiek się zgadza, czego od siebie wymaga i za co czuje się odpowiedzialny, potrafi zmienić rozumienie bardzo różnych problemów.

KIEDY PRÓBUJEMY USPOKOIĆ TO, CO WARTO NAJPIERW USŁYSZEĆ

Człowiek może bardzo sumiennie pracować nad tym, żeby mniej się denerwować. Uczy się odpoczywać, lepiej organizuje czas, próbuje inaczej myśleć. Czasami to pomaga. Jeśli jednak nadal bierze na siebie więcej, niż może udźwignąć, powraca do sytuacji, która odtwarza napięcie.

Wtedy łatwo zacząć widzieć problem we własnej psychice. Inni jakoś sobie radzą. Dlaczego ja tak reaguję? Dlaczego nie potrafię po prostu odpuścić? Do przeciążenia dochodzi kolejna warstwa: pretensja do siebie, że jestem przeciążony.

W pracy terapeutycznej interesuje mnie również to, czy człowiek nie próbuje przypadkiem nauczyć się spokojniej znosić czegoś, czego od dawna tak naprawdę znosić nie chce i nie powinien. Być może potrzebuje pomocy w regulowaniu złości. Ale jeśli złość pojawia się po każdym weekendzie oddanym innym, warto zobaczyć, co dzieje się z jego prawem do własnego czasu. Jeśli przed każdym telefonem od rodzica narasta niepokój, samo obniżanie lęku nie odpowie na pytanie, dlaczego on czuje, że musi być dostępny za każdym razem.

Nie zawsze chodzi o to, żeby człowiek lepiej radził sobie z kosztem. Czasami trzeba przyjrzeć się temu, dlaczego stale go ponosi.

To nie oznacza, że każde nieprzyjemne uczucie jest dowodem naruszenia granic. Można złościć się również dlatego, że partner właśnie odmówił. Lęk może towarzyszyć potrzebnej rozmowie. Emocja jest tylko początkiem zainteresowania sytuacją, a nie gotowym wyrokiem na drugiego człowieka.

MOŻNA MIEĆ GRANICE I STAWIAĆ JE ZBYT DALEKO

Ktoś mówi: „potrafię odmówić. Kiedy naprawdę mam dość, mówię bardzo wyraźnie”. I rzeczywiście. Nie jest bezradny wobec każdej prośby. Problem polega na tym, ile musi się wydarzyć, zanim uzna, że wolno mu odmówić.

Nie przyjmie kolejnego zadania, kiedy jest już chory z przemęczenia. Nie pojedzie do rodziny, kiedy pokłóci się tak mocno, że nie może na nikogo patrzeć. Przerwie rozmowę, kiedy padnie wyzwisko, choć przez poprzednią godzinę znosił drwiny i umniejszanie. Granica istnieje. Została jednak postawiona dopiero tam, gdzie dalsze uczestnictwo staje się niemal niemożliwe.

Granica tego, co jeszcze jestem w stanie wytrzymać, może leżeć bardzo daleko od tego, na co rzeczywiście chcę się zgadzać.

Kobieta mówi, że partner respektuje jej potrzeby. Kiedy oznajmia, że nie ma już siły, przejmuje obowiązki. Kiedy płacze, przestaje nalegać. Kiedy mówi, że naprawdę nie da rady pojechać, jadą innym razem. Możliwe, że jej odmowa jest przyjmowana. Tylko dlaczego, żeby móc odpocząć, musi najpierw doprowadzić się do takiego stanu?

Być może potrafi powiedzieć „nie mogę”, ale znacznie trudniej jej powiedzieć „nie chcę”. Dopóki może jeszcze coś zrobić, uważa, że powinna. Własna preferencja wydaje się niewystarczającym powodem. Dopiero wyczerpanie daje usprawiedliwienie, którego nie trzeba już tak mocno bronić.

W takiej sytuacji praca nie polega wyłącznie na ćwiczeniu odmowy. Człowiek już umie odmawiać. Potrzebuje zobaczyć, dlaczego daje sobie do tego prawo dopiero tak późno.

DRUGA OSOBA MOŻE RESPEKTOWAĆ GRANICĘ, KTÓRA MNIE NIE CHRONI

Nie każda trudna relacja jest relacją z kimś, kto świadomie ignoruje nasz sprzeciw. Czasem partner pyta, czy możemy przełożyć nasze plany i słyszy „jasne”. Przyjaciel chce porozmawiać i dostaje odpowiedź „dzwoń”. Przełożony proponuje dodatkowe zadanie, a my zapewniamy, że znajdziemy czas.

Po pewnym czasie czujemy się nieważni. Nikt nie zauważa, ile to kosztuje. Dlaczego partner nie pomyślał, że też potrzebuję odpoczynku? Dlaczego przyjaciel nie zapytał, czy mam siłę słuchać? Dlaczego szef znowu przyszedł właśnie do mnie?

Warto sprawdzić również to, co ci ludzie mieli możliwość o nas wiedzieć. Być może kiedy odmawiamy, przyjmują odmowę. Tylko że odmawiamy dopiero wtedy, kiedy sytuacja jest już nie do zniesienia. Wszystko wcześniej przedstawiamy jako coś, na co mamy ochotę albo co nie stanowi problemu.

Drugi człowiek może respektować granicę, którą pokazuję, nie wiedząc, że od dawna żyję daleko poza tym, co mi odpowiada.

To nie jest cała odpowiedź na pytanie o wzajemność. W bliskiej relacji można oczekiwać zainteresowania, zauważania zmęczenia i pytania o drugą osobę. Nie trzeba za każdym razem dostarczać formalnego komunikatu, żeby mieć prawo do troski. Zdarza się jednak, że tak szybko zapewniamy otoczenie, iż wszystko jest w porządku, że sami utrudniamy innym poznanie naszego doświadczenia.

Mówiąc o tym, nie mam na myśli przemocy, przymusu czy świadomego wykorzystywania czyjejś zależności. Prawo do bezpieczeństwa i zgody nie powstaje dopiero wtedy, kiedy ktoś zdoła je jasno zakomunikować. Można umieć rozpoznawać i komunikować własne granice, a mimo to doświadczyć ich naruszenia. Odpowiedzialność za krzywdzenie należy do osoby, która krzywdzi.

Ale tam, gdzie druga osoba jest gotowa nas usłyszeć, pojawia się inne pytanie: czy pozwalamy jej dowiedzieć się o naszym sprzeciwie, zanim zamieni się on w rozpacz albo oskarżenie?

KOLEJNE USTĘPSTWA NIE ZNIKAJĄ TYLKO DLATEGO, ŻE KAŻDE DA SIĘ UZASADNIĆ

Samo ustępstwo nie jest problemem. Mogę zrezygnować z wieczoru dla siebie, ponieważ przyjaciel przeżywa kryzys. Mogę zrobić więcej w pracy, wiedząc, że sytuacja jest wyjątkowa. Mogę wybrać coś mniej wygodnego dla siebie, ponieważ zależy mi na wspólnym życiu. Znaczenie ma to, czy wiem, co oddaję i czy jest w tej decyzji miejsce również na mnie.

Inaczej dzieje się wtedy, kiedy każda kolejna sytuacja kończy się tak samo. Zawsze istnieje dobry powód, żeby tym razem zrezygnować. Własny odpoczynek można przełożyć. Rozmowa o tym, co boli, może poczekać. O moje potrzeby zadbamy później, kiedy inni będą już spokojni.

Tylko "później" często nie nadchodzi.

Pozostają nierozwiązane sytuacje i niezaspokojone potrzeby. Z czasem kolejne doświadczenia zaczynają potwierdzać to samo bolesne przekonanie: kiedy czegoś chcę, moje potrzeby i tak ustępują cudzym. Dzisiejsza prośba przypomina wszystkie wcześniejsze momenty, w których trzeba było ustąpić. Coraz trudniej usłyszeć ją jako pojedynczą prośbę.

Partner pyta, czy możemy zmienić godzinę wyjścia. Ja słyszę: znowu mój czas nie ma znaczenia. Mogę odpowiadać już nie tylko na dzisiejszą sytuację, ale również na wiele poprzednich, o których nigdy nie porozmawialiśmy.

Wybuch może dotyczyć jednej chwili, choć jego ciężar narastał przez wiele tygodni.

Druga osoba bywa wtedy zaskoczona: „mogłeś przecież powiedzieć”. Czasem mogła wcześniej więcej zauważyć. Czasem rzeczywiście nie wiedziała. Dla osoby, która długo ustępowała, to zdanie może być szczególnie bolesne. Być może nie czuła, że ma prawo powiedzieć, dopóki nie będzie miała wystarczająco mocnego powodu. Teraz ma już bardzo dużo złości, ale trudno jej wyjaśnić, od czego właściwie się zaczęło.

DLACZEGO TAK RÓŻNE PROBLEMY PROWADZĄ W TO SAMO MIEJSCE?

Jedna osoba przychodzi z wyczerpaniem. Kiedy przyglądamy się jej tygodniowi, okazuje się, że prawie nie ma w nim zobowiązań, z których potrafiłaby zrezygnować. Każdy ma prawo czegoś potrzebować. Ona ma obowiązek znaleźć siłę.

Ktoś inny mówi o nieustannym lęku. Próbuje przewidzieć, czy partner będzie zadowolony, czy rodzic się nie obrazi, czy szef nie uzna go za niewystarczająco zaangażowanego. Część tego lęku wiąże się z przekonaniem, że to od niego zależy, czy inni będą spokojni. Cudze niezadowolenie staje się zadaniem, które trzeba natychmiast rozwiązać.

W związku problem może wyglądać jak utrata bliskości. Człowiek jest uprzejmy, współpracujący, nie robi awantur, ale coraz mniej chce rozmawiać i dotykać partnera. Kiedy szukamy, co się zmieniło, pojawia się żal. Za każdym razem zgadzał się na coś, co go oddalało. Trudno czuć swobodę wobec osoby, przy której własne potrzeby stale wymagają usprawiedliwienia, nawet jeśli część tego usprawiedliwiania odbywa się wyłącznie w nas samych.

Bywa, że ktoś przychodzi z poczuciem, iż nie wie już, czego chce. Przez lata podejmował decyzje, pytając, co będzie najlepsze dla rodziny, najbezpieczniejsze dla związku, najmniej kłopotliwe dla innych. Z czasem nie potrzebuje już zewnętrznego nacisku. Sam odrzuca własną chęć, zanim zdąży się nią zainteresować.

Często na pierwszy plan wysuwa się smutek. Z życia stopniowo znikają rzeczy, na które człowiek czekał i przy których czuł, że jest sobą. Własne zainteresowania przegrywają z obowiązkami, spotkania z przyjaciółmi z rodzinnymi oczekiwaniami. Nikt nie musi mu tego wprost zabraniać. Może sam uznawać te sprawy za mniej ważne, a później nie rozumieć, dlaczego tak mało go już cieszy. Samo zachęcanie do odpoczynku niewiele zmieni, jeśli odpoczywać wolno dopiero wtedy, kiedy nikt inny niczego nie potrzebuje.

To różne doświadczenia. Nie muszą mieć wspólnej przyczyny. Ale w każdym z nich warto sprawdzić, jak człowiek rozdziela znaczenie pomiędzy sobą a innymi. Czy jego odpoczynek liczy się tak samo jak cudze zmęczenie? Czy cudza złość automatycznie oznacza jego winę? Czy wolno mu chcieć czegoś, co komuś nie odpowiada?

Dlatego granice wracają w terapii także wtedy, kiedy nikt nie skarży się na trudność z odmawianiem. Są obecne w tym, czy własne doświadczenie w ogóle może wpływać na sposób, w jaki człowiek żyje.

MOŻNA PRZESTAĆ SŁYSZEĆ SPRZECIW, ŻEBY NIE MUSIEĆ NIC Z NIM ROBIĆ

Gdy pytam „czego chciałeś w tamtej sytuacji?”, nie zawsze dostaję odpowiedź. Człowiek potrafi szczegółowo wyjaśnić, dlaczego partner tak się zachował. Wie, co przeżywa rodzic. Rozumie presję w pracy. O sobie mówi: „nie wiem, chyba było mi wszystko jedno”.

Później okazuje się, że nie było. Wieczorem pojawiła się złość. Przez noc nie mógł zasnąć. Następnego dnia nie chciał odebrać telefonu. Coś w nim odpowiedziało na sytuację, ale ta odpowiedź nie była dostępna wtedy, kiedy podejmował decyzję.

Jeżeli przez lata zauważanie własnego sprzeciwu prowadziło przede wszystkim do konfliktu, bezradności albo winy, można nauczyć się omijać go bardzo wcześnie. Nie zawsze świadomie. Szybko znajduję uzasadnienie, zajmuję się drugim człowiekiem, przechodzę do działania. Nie muszę wtedy stanąć przed trudnym pytaniem: co zrobię, jeśli rzeczywiście tego nie chcę?

Dlatego pytanie terapeuty „co czujesz?” nie jest tylko zaproszeniem do nazywania emocji. Czasem próbuje przywrócić do rozmowy tę część sytuacji, która została z niej usunięta. Rozumiem, że brat potrzebował pomocy. A co czułeś, kiedy oddawałeś mu jedyny wolny weekend? Czy chciałeś poświęcić cały? Czy przyszło ci do głowy zaproponować kilka godzin?

Można nadal zdecydować, że się pomoże. Różnica polega na tym, że decyzja zaczyna uwzględniać również jej koszt. Złość nie musi już czekać do niedzielnego wieczoru, żeby w ogóle zostać zauważona.

ZA GRANICĄ CZĘSTO STOI PYTANIE, CZY NADAL BĘDĘ DLA CIEBIE WAŻNY

Samo rozpoznanie potrzeby nie rozwiązuje trudności. Można dokładnie wiedzieć, że chce się odpocząć i nadal nie umieć odmówić. Wtedy interesuje mnie, co odmowa miałaby znaczyć.

Jeżeli odmawiam matce, czy staję się niewdzięcznym dzieckiem? Jeśli partner będzie rozczarowany, czy przestanie chcieć ze mną być? Jeżeli nie uratuję projektu, czy nadal będę dobrym pracownikiem? Konkretna prośba zaczyna dotyczyć czegoś znacznie większego niż czas, pieniądze czy podział obowiązków.

Niektórzy wcześnie odkrywają, że najwięcej ciepła otrzymują wtedy, kiedy łatwo się dostosowują. Dziecko jest chwalone za dojrzałość i pomocność, ale zauważa zmianę atmosfery, kiedy protestuje albo chce czegoś dla siebie. Z tego doświadczenia może wyrosnąć bardzo skuteczny sposób zdobywania miejsca wśród ludzi. Jestem uważny. Niewiele potrzebuję. Potrafię zrozumieć, wybaczyć i zrobić trochę więcej.

To nie musi być pozorna troska. Człowiek naprawdę kocha, lubi pomagać i cieszy się, że jest potrzebny. Trudność ujawnia się wtedy, kiedy nie wie, czy może przestać dawać bez utraty swojego miejsca w relacji.

Kiedy zaczynam stawiać granice, mogę mieć poczucie, że odbieram drugiej osobie właśnie to, za co mnie kocha.

Jeżeli partner zna mnie jako osobę, która wszystko rozumie, co zostanie między nami, kiedy powiem: „rozumiem, ale nie chcę się zgodzić”? Jeśli przyjaciele cenią moją dostępność, czy będą chcieli się spotykać, kiedy sam będę czegoś potrzebował?

O obawie przed pokazaniem uczuć i potrzeb, które nie pasują do utrzymywanego obrazu siebie, piszę również w artykule „Wstyd przed odsłonięciem siebie w bliskiej relacji”.

Czasem człowiek czeka, aż druga osoba sama rozpozna jego wysiłek i odpowie podobną troską. Wtedy nie trzeba będzie prosić, ryzykować odmowy ani dowiadywać się, czy własna potrzeba okaże się dla kogoś ważna. Kiedy to nie następuje, żal rośnie. Relacja może przez lata opierać się na oczekiwaniu, o którym prawie się nie rozmawia.

CUDZE ROZCZAROWANIE MOŻE ZACZĄĆ BYĆ MOJĄ GRANICĄ

Czasami granicę wyznacza nie to, co mi odpowiada, ale to, co druga osoba przyjmie bez niezadowolenia. Mogę odpocząć, jeśli nikomu nie będzie przykro. Mogę odmówić, o ile partner nie poczuje się odrzucony. Mogę mieć własne zdanie, pod warunkiem że rodzic się nie zdenerwuje.

Tak ustawiona granica stale się przesuwa. Jeżeli ktoś potrzebuje więcej, powinienem dać więcej. Jeśli źle znosi moją odmowę, może odmówiłem zbyt wcześnie. Zamiast sprawdzać, czy prośba mieści się w moich możliwościach i chęciach, sprawdzam, jak zareaguje osoba, która prosi.

To jedno z miejsc, w których pytanie o granice spotyka się z współuzależnieniem. Cudze samopoczucie staje się czymś, za co czuję się odpowiedzialny. Mogę nie kontrolować drugiego człowieka wprost, ale nieustannie próbuję tak organizować własne zachowanie, żeby nie musiał przeżywać niczego trudnego.

Jeśli wcześniej bliskość zależała od posłuszeństwa, oczekiwanie na reakcję po własnym „nie” może być bardzo bolesne. Pojawia się potrzeba wycofania odmowy, przepraszania albo zaoferowania czegoś w zamian. Partner może jeszcze nic nie powiedzieć, a ja już próbuję naprawić szkodę, którą w swoim przekonaniu wyrządziłem.

Bywa jednak, że obawa trafnie opisuje rzeczywistość. Odmowa rzeczywiście prowadzi do gróźb, poniżania, ograniczania dostępu do pieniędzy albo agresji. Wtedy nie wystarczy uczyć człowieka tolerowania cudzych emocji. Trzeba zobaczyć zagrożenie, zależność i możliwości uzyskania wsparcia. Nie można oczekiwać, że trafniej postawiona granica powstrzyma osobę, która świadomie ją łamie.

NOWA GRANICA NIE USUWA TEGO, CO WYDARZYŁO SIĘ WCZEŚNIEJ

Ktoś zaczyna odmawiać dodatkowych zadań. Przełożony przyjmuje to spokojniej, niż oczekiwał. Partner zgadza się inaczej podzielić obowiązki. Matka nie jest zadowolona z rzadszych telefonów, ale nadal dzwoni i relacja trwa.

Można spodziewać się ulgi. Tymczasem w terapii pojawia się więcej złości. Dlaczego nie powiedziałem wcześniej? Dlaczego tyle lat wydawało mi się, że nie wolno? Skoro można było ustalić to inaczej, co mam zrobić z czasem i siłą, które już oddałem?

Zmiana obecnego układu tworzy nieraz dopiero przestrzeń na zobaczenie poprzedniego. Człowiek zaczyna czuć żal, którego wcześniej nie dopuszczał, bo nadal musiał działać. Może też złościć się na bliskich, że nie zauważyli kosztu. Warto przyjrzeć się temu, co rzeczywiście mogli wiedzieć, czego nie chcieli widzieć i czego sam nie potrafił pokazać. Te sytuacje nie są jednakowe.

Nie każdy dawny żal jest długiem, który obecny partner może spłacić. Czasem w dzisiejszej relacji domagamy się również tego, czego wiele lat wcześniej zabrakło ze strony rodziców. Można potrzebować uznania obecnych krzywd i jednocześnie żałoby po czymś, czego ta osoba nigdy nie mogła nam dać.

Dlatego powiedzenie „od dzisiaj będzie inaczej” bywa początkiem pracy. Nie wystarcza, żeby przeszłość przestała mieć znaczenie. O podobnym napięciu pomiędzy obecną zmianą a bólem, który pozostaje, piszę w artykule „Czy po latach chaosu można zbudować inną relację?”.

NIE ZAWSZE POTRZEBA WIĘCEJ OCHRONY PRZED DRUGIM CZŁOWIEKIEM

Granica może być postawiona również tak blisko, że prawie nie pozostawia miejsca na relację. Każda prośba zaczyna brzmieć jak nacisk. Partner chce porozmawiać o wspólnych wydatkach i słyszy, że próbuje kontrolować. Przyjaciel mówi o rozczarowaniu i dowiaduje się, że nie ma prawa obciążać nas swoimi emocjami.

Czasem człowiek, który długo zbyt wiele znosił, próbuje w ten sposób odzyskać bezpieczeństwo. Nie chce już nigdy znaleźć się w sytuacji, w której ktoś będzie mógł od niego czegoś oczekiwać. To może być zrozumiała ochrona. Jej koszt pojawia się jednak wtedy, kiedy chroni również przed wzajemnością, odpowiedzialnością i bliskością, których człowiek sam potrzebuje.

Nie każde trudne uczucie oznacza, że granicę trzeba odsunąć od siebie. Partner ma prawo powiedzieć, że go zraniłem. Może odmówić seksu, rozmowy w danej chwili albo planu, na którym bardzo mi zależało. Moje rozczarowanie nie daje mi prawa do złamania jego odmowy.

Praca nad granicami nie zawsze prowadzi do częstszego mówienia „nie”. Czasem pozwala usłyszeć cudze „nie” bez przeżywania go jako utraty całej relacji.

Podobnie warto odróżniać własną granicę od próby zarządzania partnerem. Mogę określić, w jakiej relacji chcę uczestniczyć i jakie zobowiązania są dla mnie warunkiem pozostania. Nie oznacza to dowolności w narzucaniu zakazów, karaniu czy zastraszaniu drugiej osoby. Temu, jak ustalenia mogą chronić więź, a kiedy służą kontrolowaniu lęku, przyglądam się w tekście „Co zasady chronią w relacji niemonogamicznej”.

DZIECKO UCZY SIĘ, ILE MIEJSCA MOGĄ ZAJMOWAĆ JEGO UCZUCIA

Dziecko zaczyna poznawać granice, zanim zna to słowo. Nie chce już jeść, odwraca głowę, protestuje przed wyjściem z placu zabaw. Dorosły nie musi spełnić każdej potrzeby, żeby ją zauważyć. Może powiedzieć: „wiem, że chcesz zostać i jesteś zły, ale musimy iść”. Wychodzą, a dziecięca złość nie musi zostać uznana za coś niedopuszczalnego.

W takim doświadczeniu jest miejsce na dwie osoby. Rodzic utrzymuje decyzję i pomaga znieść rozczarowanie. Dziecko może stopniowo odkrywać, że jego sprzeciw nie niszczy więzi. Nie musi też samo zapanować nad całą sytuacją, żeby czuć się bezpiecznie.

Gdy protest regularnie spotyka się z zawstydzaniem, odwetem albo wycofaniem bliskości, można nauczyć się czegoś innego: lepiej nie dochodzić do miejsca, w którym chcę czegoś odmiennego. Dorosły człowiek może później bardzo szybko usuwać własne potrzeby, zanim ktokolwiek zdąży je odrzucić.

Przy ciągłym ustępowaniu dorosłego może natomiast zabraknąć doświadczenia, że frustrację można przeżyć przy kimś, kto pozostaje troskliwy i nadal ma własne zdanie. Cudza odmowa zaczyna wtedy wydawać się czymś, co trzeba zmienić. Nie wynika z tego prosty przepis na późniejszy charakter. Znaczenie ma cała historia relacji, a nie pojedyncza reakcja rodzica.

Szczególnie głęboko naruszają granice przemoc i wykorzystanie seksualne w dzieciństwie. Dziecko może doświadczyć, że własne odczucia nie mają wpływu na to, co ktoś robi z jego ciałem. Może też szukać uwagi osoby, która krzywdzi i przez lata mylić tę potrzebę z odpowiedzialnością za wykorzystanie. Wtedy nie zaczynamy od pytania, dlaczego granica nie została lepiej postawiona. Trzeba najpierw przywrócić znaczenie temu, że dziecko miało prawo do ochrony niezależnie od swojej zdolności do sprzeciwu.

W TERAPII TEN SAM UKŁAD MOŻE WYDARZAĆ SIĘ POMIĘDZY NAMI

Wyobraźmy sobie klienta, który mówi, że spotkania niewiele mu ostatnio dają. Kiedy pytam, od kiedy ma takie poczucie, okazuje się, że od kilku tygodni. Wcześniej kończył każdą sesję zapewnieniem, że wszystko jest w porządku. Teraz myśli o rezygnacji.

Mógł rzeczywiście nie otrzymywać tego, czego potrzebował. Być może coś przeoczyłem. Ale ważne jest również to, co działo się z jego niezadowoleniem, zanim pomyślał o odejściu. Czy mógł powiedzieć, że moje pytanie go zirytowało? Czy potrzebował mnie chronić przed krytyką? Czy uważał, że skoro jestem terapeutą, powinienem sam wiedzieć?

Nie chodzi o to, żeby klient lepiej zarządzał terapeutą. Za uważność i warunki pracy odpowiadam również ja. Możemy jednak wspólnie zobaczyć moment, w którym sprzeciw zniknął z rozmowy i powrócił dopiero jako potrzeba zakończenia relacji.

Czasem najważniejszą zmianą jest możliwość powiedzenia „to mi nie odpowiada”, kiedy nadal chce się zostać.

Rama terapii ma znaczenie także z drugiej strony. Stały czas spotkania, zasady kontaktu, opłaty i poufność określają odpowiedzialność terapeuty i klienta. Nie wszystko, czego klient potrzebuje, może zostać spełnione. Ale odmowa zmiany godziny czy koniec sesji nie powinny oznaczać, że nie ma miejsca na złość, żal lub rozczarowanie.

To może być nowe doświadczenie dla osoby, która znała głównie dwa rozwiązania: podporządkować się albo zerwać kontakt. Można pozostać przy różnicy i zobaczyć, co dzieje się dalej. W grupie terapeutycznej podobne momenty pojawiają się również pomiędzy uczestnikami, kiedy różne potrzeby stają się obecne w tej samej rozmowie.

DLATEGO TAK CZĘSTO WRACAMY DO GRANIC

Kiedy człowiek przestaje odkładać własne potrzeby do chwili, w której nie może już wytrzymać, zmienia się więcej niż jego sposób odmawiania. Może mieć mniej powodów do narastającej złości. Nie musi tak dokładnie przewidywać cudzych nastrojów. Partner zaczyna dowiadywać się o nim czegoś, czego wcześniej nie miał możliwości poznać. Czasem dopiero wtedy okazuje się, ile wzajemności jest w tej relacji i czy jest w niej miejsce na zmianę.

Nie oznacza to, że wystarczy wyznaczyć nowe zasady, żeby zniknęły lęk, smutek czy dawne urazy. Trzeba jeszcze przeżyć to, przed czym ustępowanie chroniło. Cudze rozczarowanie. Niepewność, czy nadal będę ważny. Własny żal o to, jak długo nie brałem siebie pod uwagę. Niekiedy także stratę relacji, która potrafiła trwać tylko na dotychczasowych warunkach.

Właśnie dlatego rozmowa o pozornie prostym „nie” potrafi zajmować tyle miejsca w terapii. Dotyka sposobu, w jaki człowiek zabezpiecza więź, rozumie swoją wartość i obchodzi się z uczuciami, których nie może łatwo włączyć do relacji.

Ktoś przychodzi więc z pytaniem, dlaczego tak gwałtownie reaguje na drobne prośby. Po pewnym czasie zaczyna zauważać, że najbardziej potrzebuje zmiany nie w chwili wybuchu, ale w zwyczajny wtorkowy wieczór, kiedy dzwoni ktoś bliski. Człowiek jest zmęczony, ale wie, że dałby radę jeszcze przez godzinę słuchać o problemach tej osoby. Nieraz tak robił.

Tym razem zauważa jednak własną niechęć. Chciałby odpocząć i po raz pierwszy zastanawia się, czy może dać sobie do tego prawo. Bo czy naprawdę musi być na skraju wyczerpania, żeby móc powiedzieć: „Dziś nie mam siły rozmawiać. Odezwę się jutro”?

---

Jeżeli rozpoznajesz w tym opisie własne doświadczenie, możesz przyjrzeć się mu w psychoterapii indywidualnej lub podczas terapii par. Możesz skorzystać z psychoterapii online mieszkając w Wielkiej Brytanii lub w innym kraju Europy, albo z sesji stacjonarnych.

Pierwszym krokiem może być bezpłatna konsultacja, podczas której można krótko przedstawić swoją sytuację i porozmawiać o możliwości wspólnej pracy. Aby umówić spotkanie, skontaktuj się ze mną.