Dorastanie w środowisku, w którym rodzic lub inny dorosły opiekun nadużywa alkoholu albo innych substancji, może znacząco wpływać na sposób funkcjonowania w dorosłym życiu. Aby przetrwać i odnaleźć się w niestabilnym otoczeniu, dziecko rozwija różne strategie, które z czasem mogą stać się utrwalonym sposobem reagowania, budowania relacji i radzenia sobie z emocjami. Wiele z tych zachowań pozostaje obecnych również w dorosłości, nawet po opuszczeniu domu rodzinnego lub ograniczeniu kontaktu z uzależnionymi członkami rodziny.
Dziecko zazwyczaj nie ma możliwości nauczenia się innych, mniej destrukcyjnych sposobów funkcjonowania. Próba zmiany tych utrwalonych strategii w dorosłym życiu może wydawać się zbyt ryzykowna, ponieważ lęk, w odpowiedzi na który powstały, nadal pozostaje obecny, nawet jeżeli pierwotne zagrożenie już nie istnieje.
Niestabilność emocjonalna otoczenia w połączeniu z nieprzewidywalnością nastrojów dorosłych powoduje, że dziecko pozostaje w stanie ciągłej niepewności. Brakuje wyraźnych granic, role w rodzinie są nieczytelne i często zostają odwrócone. To dziecko zajmuje się pijanym rodzicem, troszczy się o jego stan psychofizyczny i przejmuje odpowiedzialność, która powinna należeć do osoby dorosłej. W niektórych rodzinach pojawia się także przemoc emocjonalna, fizyczna lub seksualna.
Brak jasnych i przewidywalnych zasad może być jednym z najbardziej szkodliwych elementów takiego środowiska. Tworzy stan ciągłego napięcia i lęku, od którego dziecko nie ma możliwości ucieczki. Jeżeli nie może nauczyć się zasad bezpiecznego funkcjonowania w relacjach ani stawiania własnych granic, w dorosłym życiu może mieć trudności z rozpoznawaniem, czego powinno się spodziewać po innych ludziach i czego ma prawo od nich oczekiwać.
Trudne doświadczenia z przeszłości i związane z nimi negatywne oczekiwania mogą przenosić się na nowe relacje. Może wydawać się, że jest to bardzo pesymistyczna wizja, istnieje jednak nadzieja. Choć przeszłości nie można zmienić, można pracować nad teraźniejszością i przyszłością. Psychoterapia DDA może pomóc rozpoznać utrwalone schematy i stopniowo ograniczyć destrukcyjny wpływ doświadczeń z dzieciństwa na obecne życie.
Jednym ze sposobów pracy jest zmierzenie się z przeszłością, jej znaczeniem i wpływem oraz z emocjami i lękami, z którymi dziecko było zmuszone sobie radzić. Zrozumienie siebie i tego, co wydarzyło się w relacji z rodzicami lub opiekunami, może stać się pierwszym ważnym krokiem pozwalającym rozpocząć proces zmiany.
Można aktywnie pracować nad zastępowaniem autodestrukcyjnych zachowań nowymi sposobami reagowania, które nie opierają się już wyłącznie na dawnych lękach. Bezpieczna atmosfera relacji psychoterapeutycznej daje możliwość, aby wreszcie poczuć i nazwać głęboko ukryte emocje oraz, co szczególnie ważne, zaakceptować to, co się czuje, bez konieczności dalszego wypierania lub ukrywania tych doświadczeń.
Można stopniowo zacząć funkcjonować w większej zgodzie z własnymi myślami, uczuciami i potrzebami. Można na nowo określić granice w relacjach z ludźmi, nauczyć się wyrażać siebie oraz odbudowywać poczucie własnej wartości i pewność siebie. Z czasem możliwe staje się również ograniczenie wpływu wstydu i poczucia winy, które często towarzyszą osobom wychowanym w rodzinach dotkniętych uzależnieniem.
Proces ten wymaga pracy i niejednokrotnie zmierzenia się z długo skrywanym bólem i cierpieniem. Psychoterapia może jednak pomóc osiągnąć stan, w którym trudne doświadczenia zostają lepiej zrozumiane i nie muszą już w takim samym stopniu wpływać na podejmowane decyzje, budowane relacje oraz sposób przeżywania siebie.
Opisano różne schematy myślenia, przeżywania i zachowania, które mogą występować u osób wychowujących się w rodzinach dotkniętych uzależnieniem. Klienci często zauważają niektóre z nich u siebie. Co istotne, podobne wzorce mogą być przekazywane pomiędzy pokoleniami. Mogą więc pojawiać się również wtedy, gdy rodzice sami nie nadużywali alkoholu, ale wychowywali się w rodzinie, w której alkohol lub inne substancje odgrywały destrukcyjną rolę.
Rodzice będący Dorosłymi Dziećmi Alkoholików mogą nieświadomie przenosić do własnej rodziny sposoby budowania relacji wyniesione ze swojego dzieciństwa. Nie oznacza to, że ich dzieci muszą powtórzyć te same schematy, ale mogą przyswoić niektóre sposoby reagowania, komunikowania się lub radzenia sobie z emocjami. Ich wpływ może być mniej widoczny, ale nadal oddziaływać na codzienne funkcjonowanie i relacje z innymi. Aby móc je dostrzec i zrozumieć, potrzebne jest poczucie bezpieczeństwa. Psychoterapia może stworzyć odpowiednie warunki do takiej pracy.
Istotne jest, aby nie traktować DDA jako choroby ani formalnej diagnozy. Określenie to opisuje raczej doświadczenia oraz możliwe konsekwencje dorastania w środowisku zdominowanym przez alkohol lub inne substancje. Kiedy uzależnienie staje się ważniejsze niż potrzeby dziecka, dziecko cierpi, a skutki takiej sytuacji mogą wpływać na jego sposób funkcjonowania także wtedy, gdy staje się osobą dorosłą.
Czasami pojawia się zarzut, że ktoś odnajduje u siebie część cech przypisywanych DDA, mimo że jego rodzice nie byli uzależnieni od alkoholu. Uzależnienie nie jest jednak jedynym możliwym źródłem takich sposobów funkcjonowania, choć jest jednym z częstszych. Podobne wzorce mogą rozwijać się również w rodzinach dotkniętych przemocą, zaniedbaniem, emocjonalną niestabilnością lub innymi trudnościami, które zaburzają poczucie bezpieczeństwa dziecka.
Pochodzenie tych wzorców jest ważne dla ich zrozumienia, ale nie musi przesądzać o przyszłości człowieka. Najważniejsze jest to, że można je rozpoznawać, lepiej rozumieć i stopniowo zmieniać. Psychoterapia jest jednym ze sposobów pracy nad ograniczeniem ich destrukcyjnego wpływu oraz budowaniem nowych sposobów przeżywania siebie i tworzenia relacji z innymi.
Rodziny dotknięte uzależnieniami zdominowane są przez wewnętrzne reguły, których przestrzeganie staje się życiową koniecznością.
Niczego nie czuj: z lękiem i niepokojącymi uczuciami, których doświadcza dziecko w rodzinie dotkniętej uzależnieniem, bardzo trudno sobie poradzić. Sposób wyrażania emocji przez rodziców może być dodatkowo kształtowany przez alkohol. Zamiast dawać dziecku poczucie bezpieczeństwa i stabilności, atmosfera w domu może być przesycona napięciem, negatywnymi emocjami, agresją lub przemocą.
Po wytrzeźwieniu rodzice często zaprzeczają temu, co się wydarzyło, umniejszają znaczenie własnego zachowania albo zachowują się tak, jakby nic się nie stało. W stanie ciągłego niepokoju i emocjonalnej niepewności dziecko może nauczyć się, że najbezpieczniej jest nie czuć lub przynajmniej nie okazywać żadnych emocji. Nie mając okazji zobaczyć, jak uczucia mogą być wyrażane w bezpieczny i konstruktywny sposób, może dojść do wniosku, że powodują one jedynie problemy, złość i przemoc.
Takie przekonanie może stać się bardzo silne i głęboko zakorzenione. Rodzice mogą zniechęcać dziecko do wyrażania uczuć, ponieważ jego emocje zwracają uwagę na ich zachowanie i mogą wywoływać w nich poczucie winy. Dziecko otrzymuje wówczas ukrytą wiadomość: „Nie czuj nic. Twoje uczucia mogą zdenerwować lub zasmucić rodziców. Mogą sprawić, że znowu się upiją, a wtedy będzie to twoja wina”. W dorosłym życiu przekonanie, że jest się odpowiedzialnym za emocje, zachowanie i bezpieczeństwo innych osób, może stać się jednym ze źródeł współuzależnienia.
Łatwo sobie wyobrazić, jak takie przekonania mogą wpływać na późniejsze relacje. Choć na zewnątrz uczucia mogą wydawać się nieobecne, nie oznacza to, że rzeczywiście zniknęły. Dziecko może nauczyć się bardzo umiejętnie je ukrywać lub odcinać od nich, ale nadal wpływają one na jego sposób funkcjonowania, podejmowane decyzje i relacje z innymi ludźmi.
Niewyrażone emocje mogą powodować napięcie, niepokój i trudności w rozpoznawaniu tego, co dzieje się wewnątrz człowieka. U niektórych osób napięcie może być również odczuwane w ciele, na przykład w postaci bólu, drżenia lub innych reakcji fizycznych. Wiele osób doświadcza znacznej ulgi, kiedy może po raz pierwszy wyrazić długo skrywane emocje w bezpiecznej atmosferze relacji psychoterapeutycznej. Na tym między innymi polega praca terapeutyczna z osobami wychowanymi w rodzinach dotkniętych uzależnieniem.
Nic nie mów: rodziny, w których obecne jest uzależnienie, często robią wszystko, aby dla świata zewnętrznego sprawiać wrażenie „normalnych”. Dzieci uczą się zaprzeczać, że problem istnieje, ponieważ właśnie taki sposób funkcjonowania obserwują w swojej rodzinie.
Rodzina może funkcjonować w oparciu o niewypowiedzianą nadzieję, że jeżeli nie będzie się mówić o piciu, być może picie już się nie powtórzy. Nigdy nie ma jednak dobrego momentu na rozmowę. Gdy rodzic jest pijany, porozumienie może być niemożliwe. Kiedy jest trzeźwy, łatwiej przemilczeć to, co się wydarzyło, i wykorzystać chwilowy okres spokoju.
W wyniku tych wczesnych doświadczeń dziecko uczy się nie rozmawiać o tym, co bolesne, nieprzyjemne lub zagrażające rodzinnej równowadze. Może przenosić ten sposób funkcjonowania również do dorosłego życia i swoich późniejszych relacji. Relacja terapeutyczna może stworzyć możliwość, aby po raz pierwszy powiedzieć o trudnych doświadczeniach bez poczucia zagrożenia i bez konieczności chronienia innych przed prawdą.
Nikomu nie ufaj: ciągła emocjonalna niestabilność, której doświadcza dziecko, oraz wynikająca z niej niepewność mogą utrudniać rozwinięcie podstawowego poczucia zaufania do innych ludzi. Dorośli w rodzinach dotkniętych uzależnieniem mogą nie dotrzymywać obietnic, ich nastroje bywają nieprzewidywalne, a granice pozostają niejasne lub są wielokrotnie przekraczane.
W rezultacie dziecko może nauczyć się, że nie należy liczyć na innych. Może również dojść do przekonania, że trudno znaleźć kogoś, komu będzie zależało na nim na tyle, aby dotrzymać słowa, pozostać obecnym i wywiązać się z przyjętych zobowiązań. Z tego powodu sama perspektywa rozpoczęcia psychoterapii może budzić silny lęk.
Niektórzy klienci początkowo mają trudność z przyjęciem, że terapeuta nie ma ukrytych celów i nie zamierza wykorzystać ich otwartości przeciwko nim. Między innymi dlatego empatyczna, przewidywalna i oparta na jasnych granicach relacja terapeutyczna może stać się ważnym doświadczeniem. Może pozwolić stopniowo sprawdzać, czy zaufanie do drugiego człowieka jest możliwe i czy relacja nie musi prowadzić do zawodu, odrzucenia lub wykorzystania.
Istotną rolę odgrywa tutaj kontrakt terapeutyczny, który od początku określa przejrzyste zasady współpracy, oraz bezpłatna pierwsza konsultacja, pozwalająca klientowi poznać mnie i mój sposób pracy przed podjęciem decyzji o rozpoczęciu psychoterapii.
Nazwa oraz szczegółowy opis zachowań przypisywanych Dorosłym Dzieciom Alkoholików są związane między innymi z pracą dr Janet G. Woititz. W książce poświęconej temu zjawisku przedstawiła ona trzynaście cech często występujących u osób, które wychowywały się w rodzinach dotkniętych uzależnieniem.
Znaczenie pracy dr Woititz polega między innymi na tym, że zidentyfikowała i nazwała doświadczenia obecne w codziennym życiu wielu osób oraz pokazała, że zmiana jest możliwa. Dziecko może próbować opuścić dom, a właściwie uciec z niego tak szybko, jak to możliwe, i pozostawić rodzinne problemy za sobą. Wyuczone sposoby reagowania, przeżywania i budowania relacji często jednak pozostają obecne również w dorosłości.
Radzenie sobie z nimi może być trudne, zwłaszcza jeżeli człowiek nie rozumie, skąd pochodzą, i nie otrzymuje odpowiedniego wsparcia. Nowe relacje mogą nieświadomie powielać wcześniejsze schematy. Człowiek znajduje się wówczas w pułapce, ponieważ zasady wyniesione z domu wpływają na sposób wchodzenia w relacje z innymi ludźmi, a brak świadomości emocji i lęk przed ich odczuwaniem utrudniają zmianę.
U podstaw pracy terapeutycznej leży poznawanie siebie i stopniowe odkrywanie, kim się jest poza rolami i zasadami wyniesionymi z rodzinnego domu. Chodzi o stworzenie warunków, w których prawda o własnych doświadczeniach i towarzyszące jej emocje nie muszą już pozostawać ukryte. Cech przypisywanych DDA jest wiele, ale każdy klient jest inny, podobnie jak jego historia i doświadczenia. Osoba wychowana w rodzinie dotkniętej uzależnieniem może jednak rozpoznać u siebie przynajmniej część cech wymienionych poniżej.
Dorosłe dzieci alkoholików (DDA) często:
- Kłamią, choć mogłyby równie dobrze powiedzieć prawdę
- Oceniają się bez litości
- Mają trudności z przeprowadzeniem projektu od początku do końca
- Nie potrafią ocenić, co jest normalnym zachowaniem, a co nie
- Nie potrafią się bawić
- Traktują siebie bardzo poważnie
- Reagują silnie i emocjonalnie na zmiany, nad którymi nie mają kontroli
- Mają trudności z tworzeniem i utrzymywaniem bliskich, intymnych relacji
- Stale poszukują zewnętrznej akceptacji i potwierdzenia własnej wartości
- Wahają się pomiędzy nadmierną odpowiedzialnością za wszystkich i wszystko a unikaniem odpowiedzialności
- Pozostają lojalni nawet wtedy, gdy druga osoba swoim zachowaniem nie zasługuje na ich lojalność
- Często czują, że różnią się od innych ludzi i nigdzie naprawdę nie pasują
- Mogą impulsywnie angażować się w różne działania bez rozważenia możliwych konsekwencji i bez uwzględnienia opinii innych. Późniejsze skutki mogą prowadzić do nieporozumień, wstydu, złości na siebie i poczucia utraty kontroli. Wiele energii zostaje następnie poświęcone na radzenie sobie z konsekwencjami podjętych decyzji.
Obecność wymienionych cech nie oznacza automatycznie, że człowiek wychowywał się w rodzinie zdominowanej przez uzależnienie. Osoby pochodzące z takich rodzin mogą jednak częściej doświadczać podobnych trudności. Nie wszystkie cechy muszą występować u każdej osoby, a ich nasilenie i wpływ na życie mogą być bardzo różne.
Cechy te pokazują przede wszystkim sposoby radzenia sobie z emocjami, potrzebami i relacjami, które z różnych powodów nie mogły być bezpiecznie wyrażane w dzieciństwie. Były próbą przystosowania się do trudnego środowiska, ale w dorosłym życiu mogą ograniczać możliwość tworzenia satysfakcjonujących relacji i życia w zgodzie ze sobą.
Nie ma jednak konieczności pozostawania w tych schematach. Można stopniowo je rozpoznawać, rozumieć ich pochodzenie i uczyć się nowych sposobów reagowania. Psychoterapia może stworzyć bezpieczne warunki do przeprowadzenia takiego procesu.
Zapraszam również do przeczytania stron O psychoterapii oraz Czego się spodziewać. Aby dowiedzieć się więcej o moim sposobie pracy lub umówić się na bezpłatną pierwszą konsultację, proszę o kontakt.
Informacje o przygotowywanych przeze mnie grupach będą publikowane na stronie Psychoterapia grupowa.
Więcej informacji dotyczących doświadczeń Dorosłych Dzieci Alkoholików można również znaleźć na stronie DDA.pl.
