Trauma zdrady może powstać wtedy, gdy osoba, której ufaliśmy lub od której byliśmy zależni, staje się źródłem krzywdy, odrzucenia, oszustwa albo nie zapewnia nam ochrony, której mieliśmy prawo oczekiwać.
Zdrada nie musi dotyczyć wyłącznie niewierności w związku. Może wydarzyć się w rodzinie, przyjaźni, relacji zawodowej, wspólnocie religijnej, organizacji lub instytucji. Szczególnie bolesna jest wtedy, gdy krzywdzi ktoś bliski, ważny lub posiadający nad nami władzę, a zachowanie tej osoby pozostaje w sprzeczności z naszym dotychczasowym obrazem relacji.
Po takim doświadczeniu człowiek traci nie tylko zaufanie do konkretnej osoby. Może zacząć podważać własną ocenę rzeczywistości, wspomnienia, decyzje i zdolność rozpoznawania zagrożenia. Pojawiają się pytania: Jak mogłem tego nie zauważyć? Co jeszcze nie było prawdą? Czy mogę ufać własnym uczuciom? Czy kiedykolwiek będę mógł zaufać komuś ponownie?
Nie każda zdrada prowadzi do traumy. Ryzyko jest jednak większe, gdy relacja miała podstawowe znaczenie dla poczucia bezpieczeństwa, trwała przez długi czas, wiązała się z zależnością albo gdy krzywda była ukrywana, zaprzeczana lub umniejszana. Traumatyzujące może być zarówno samo odkrycie prawdy, jak i późniejsza reakcja otoczenia.
Jak może przejawiać się trauma zdrady?
Reakcje po doświadczeniu zdrady bywają bardzo różne. Niektórzy odczuwają silne emocje bezpośrednio po ujawnieniu prawdy. Inni przez długi czas funkcjonują pozornie normalnie, a skutki doświadczenia zaczynają być widoczne dopiero później lub pojawiają się w kolejnych relacjach.
Trauma zdrady może wiązać się z:
- natrętnymi myślami i ciągłym odtwarzaniem wydarzeń
- silną potrzebą poznania wszystkich szczegółów
- sprawdzaniem wiadomości, zachowania lub wersji wydarzeń innych osób
- trudnością w uwierzeniu w otrzymywane wyjaśnienia
- poczuciem, że nie wiadomo już, co było prawdą
- lękiem przed kolejnym oszustwem, odrzuceniem lub upokorzeniem
- nagłymi falami złości, rozpaczy, wstydu albo bezsilności
- trudnością w koncentracji, pracy i podejmowaniu decyzji
- problemami ze snem, napięciem w ciele i poczuciem ciągłego zagrożenia
- wycofaniem emocjonalnym lub unikaniem bliskości
- potrzebą nadmiernej kontroli nad relacjami
- utratą zaufania do własnej intuicji i oceny ludzi
- poczuciem winy za to, że wcześniej nie dostrzegło się sygnałów
- obniżeniem poczucia własnej wartości
- trudnością w ustalaniu granic i rozpoznawaniu własnych potrzeb
- poczuciem osamotnienia, szczególnie gdy otoczenie nie rozumie znaczenia tego, co się wydarzyło
Człowiek może jednocześnie kochać osobę, która go skrzywdziła, potrzebować jej i czuć wobec niej lęk, złość lub odrazę. Te pozornie sprzeczne uczucia są szczególnie trudne wtedy, gdy zerwanie relacji nie jest możliwe, bezpieczne albo wcale nie jest tym, czego dana osoba chce.
Częstym skutkiem zdrady jest również utrata zaufania do siebie. Jeżeli prawda była przez długi czas ukrywana, a zauważane sygnały wyjaśniano jako przewrażliwienie, zazdrość lub niewłaściwą interpretację sytuacji, człowiek może przestać wierzyć własnym spostrzeżeniom. Zaczyna potrzebować ciągłego potwierdzania tego, co widzi i czuje.
Różne oblicza traumy zdrady
Trauma zdrady nie jest związana wyłącznie z jednym rodzajem wydarzenia. Jej istotą jest naruszenie zaufania przez osobę, grupę lub instytucję, która miała zapewniać bezpieczeństwo, uczciwość, opiekę albo ochronę. Im większe znaczenie miała dana relacja i im większa była zależność, tym trudniejsze może być pogodzenie obrazu bliskiej lub zaufanej osoby z doznaną krzywdą.
Zdrada w związku
W relacji partnerskiej źródłem traumy może być niewierność seksualna lub emocjonalna, ale także prowadzenie podwójnego życia, długotrwałe kłamstwa, ukrywanie innych relacji, zadłużenia, uzależnienia albo ważnej części swojej aktywności. Traumatyczne bywa nie tylko to, co się wydarzyło, lecz także odkrycie, że wspólna rzeczywistość przez długi czas wyglądała inaczej, niż sądziliśmy.
Osoba zdradzona może próbować odtworzyć całą historię związku i ustalić, które wspomnienia były prawdziwe. Dotychczas bezpieczne miejsca, daty i wydarzenia nabierają nowego znaczenia. Nawet po zakończeniu relacji mogą pozostawać natrętne pytania, potrzeba zrozumienia oraz lęk przed powtórzeniem podobnego doświadczenia z kimś innym.
Trauma zdrady może pojawić się również w relacjach niemonogamicznych. Wspólna zgoda na określoną formę relacji nie oznacza braku granic i zobowiązań. Także w związku otwartym lub poliamorycznym może dojść do złamania ustaleń, zatajenia informacji, wykorzystania zaufania albo podjęcia decyzji wpływających na pozostałe osoby bez ich wiedzy i zgody.
Zdrada ze strony rodzica lub opiekuna
Dziecko jest zależne od dorosłych i musi wierzyć, że zapewnią mu ochronę. Zdradą tego podstawowego zaufania może być przemoc emocjonalna, fizyczna lub seksualna, wykorzystanie, zaniedbanie, porzucenie albo zmuszanie dziecka do zaspokajania potrzeb dorosłego.
Szczególną formą zdrady jest sytuacja, w której jeden dorosły krzywdzi dziecko, a drugi wie o tym, podejrzewa to lub powinien zauważyć niepokojące sygnały, ale nie reaguje. Dla wielu osób brak ochrony ze strony rodzica staje się równie bolesny jak zachowanie bezpośredniego sprawcy.
Dziecko często nie może uznać, że osoba, od której zależy jego przetrwanie, jest niebezpieczna lub niezdolna do zapewnienia mu opieki. Może więc obarczać winą siebie, minimalizować krzywdę, odcinać się od własnych uczuć albo przyjmować wersję wydarzeń narzuconą przez dorosłych. Takie sposoby radzenia sobie pomagają przetrwać w dzieciństwie, ale w dorosłym życiu mogą utrudniać rozpoznawanie zagrożenia, stawianie granic oraz budowanie bezpiecznych relacji.
Tajemnice rodzinne, zaprzeczanie i zmuszanie do milczenia
Źródłem traumy może być również życie w rodzinie, w której ważne wydarzenia są ukrywane, a dziecko lub dorosły członek rodziny jest zmuszany do zaprzeczania temu, co widzi. Może dotyczyć to uzależnienia, przemocy, niewierności, pochodzenia, sytuacji finansowej, podwójnego życia któregoś z rodziców albo krzywdy wyrządzonej innemu członkowi rodziny.
Osoba, która próbuje powiedzieć prawdę, może zostać uznana za problem, oskarżona o niszczenie rodziny lub odrzucona przez pozostałych. Czasami członkowie rodziny chronią sprawcę, ponieważ ujawnienie prawdy zagroziłoby ich własnemu poczuciu bezpieczeństwa, pozycji albo obrazowi rodziny. Człowiek zostaje wtedy nie tylko z pierwotną krzywdą, lecz także z doświadczeniem, że inni wybrali milczenie zamiast ochrony.
Zdrada przez przyjaciela lub inną bliską osobę
Bliska przyjaźń może być jedną z najważniejszych relacji w życiu. Ujawnienie powierzonych tajemnic, manipulacja, wykorzystanie emocjonalne lub finansowe, działanie przeciwko komuś za jego plecami albo nagłe opowiedzenie się po stronie osoby krzywdzącej mogą głęboko naruszyć zdolność do zaufania.
Szczególnie bolesne bywa odkrycie, że relacja, którą uważaliśmy za wzajemną, była wykorzystywana do osiągnięcia korzyści, zdobywania informacji lub budowania przewagi. Człowiek może później unikać przyjaźni, nadmiernie analizować intencje innych albo pozostawać w relacjach powierzchownych, aby nie narazić się ponownie na podobne zranienie.
Zdrada w relacji zawodowej lub pomocowej
Trauma zdrady może powstać również wtedy, gdy zaufanie zostaje naruszone przez osobę posiadającą wiedzę, autorytet lub władzę. Może to być przełożony, nauczyciel, lekarz, duchowny, terapeuta, trener albo inny profesjonalista, od którego oczekiwaliśmy uczciwości i przestrzegania określonych granic.
Krzywdą może być wykorzystanie zależności, naruszenie poufności, manipulacja, nadużycie seksualne lub emocjonalne, odwet po zgłoszeniu problemu albo próba przekonania osoby poszkodowanej, że błędnie rozumie sytuację. Trudność polega na tym, że autorytet sprawcy może sprawić, iż człowiek zaczyna wątpić we własną ocenę i obawia się, że nikt nie uwierzy jego wersji wydarzeń.
Zdrada instytucjonalna
Do zdrady instytucjonalnej dochodzi wtedy, gdy organizacja mająca obowiązek chronić ludzi nie reaguje na krzywdę, minimalizuje ją albo bardziej dba o własną reputację niż o bezpieczeństwo osoby poszkodowanej. Może dotyczyć miejsca pracy, szkoły, uczelni, kościoła, organizacji społecznej, służby zdrowia, policji lub innej instytucji.
Człowiek może zgłosić przemoc, molestowanie, dyskryminację lub inne nadużycie i spotkać się z niedowierzaniem, obwinianiem, przeciąganiem postępowania, wyciszaniem sprawy albo ochroną osoby posiadającej wyższą pozycję. Pierwotna krzywda zostaje wtedy pogłębiona przez doświadczenie, że system, któremu zaufano, nie zapewnił ochrony.
Odrzucenie przez rodzinę lub wspólnotę
Traumatyczne może być także odrzucenie przez rodzinę, grupę religijną, kulturową lub społeczną po ujawnieniu orientacji seksualnej, tożsamości płciowej, formy relacji, zmiany przekonań albo innej ważnej części siebie. Osoba może stracić nie tylko konkretne relacje, lecz także poczucie przynależności, wspólną historię, język, tradycję i dotychczasowy obraz własnego miejsca w świecie.
Ból może być szczególnie silny, gdy wspólnota wcześniej przedstawiała siebie jako źródło bezwarunkowego wsparcia, moralności lub bezpieczeństwa. Człowiek odkrywa wtedy, że akceptacja była uzależniona od spełniania określonych warunków.
Brak ochrony i reakcja otoczenia
Czasami najbardziej traumatycznym elementem nie jest wyłącznie zachowanie sprawcy, lecz reakcja innych osób. Rodzina może nie uwierzyć, przyjaciele mogą pozostać neutralni, a wspólnota może oczekiwać szybkiego wybaczenia i powrotu do wcześniejszego porządku. Osoba skrzywdzona słyszy, że przesadza, powinna zapomnieć, zachować sprawę dla siebie albo zastanowić się, czym sprowokowała sytuację.
Takie reakcje mogą prowadzić do głębokiego osamotnienia i przekonania, że własne doświadczenie nie zasługuje na uznanie. Człowiek może zacząć ukrywać emocje, wycofywać się z relacji albo samemu umniejszać znaczenie tego, co się wydarzyło.
Kiedy wcześniejsze doświadczenia wracają w obecnych relacjach
Trauma zdrady może pozostać nierozpoznana przez wiele lat. Osoba może nie określać swojego dzieciństwa jako traumatycznego, ale zauważać, że trudno jej zaufać, prosić o pomoc, zależeć od innych albo uwierzyć, że ktoś pozostanie blisko. Każda zmiana tonu głosu, opóźniona wiadomość lub niejasność może uruchamiać silny lęk, potrzebę kontroli albo wycofanie.
Zdarza się również, że człowiek wielokrotnie wchodzi w relacje z osobami niedostępnymi, nieuczciwymi lub przekraczającymi granice. Nie oznacza to, że chce być krzywdzony. Znane wzorce mogą jednak wydawać się bardziej przewidywalne niż relacja oparta na bezpieczeństwie, którego wcześniej nie miał okazji doświadczyć.
Jeżeli rozpoznajesz siebie w części tych opisów, nie oznacza to automatycznie, że doświadczasz zaburzenia psychicznego. Może jednak oznaczać, że konsekwencje zdrady lub braku ochrony nadal wpływają na Twoje relacje, decyzje, poczucie własnej wartości i zdolność do czucia się bezpiecznie.
Psychoterapia po doświadczeniu zdrady
Psychoterapia nie służy zmuszaniu do wybaczenia, pojednania ani utrzymania relacji za wszelką cenę. Nie zakłada również, że jedynym rozwiązaniem jest zerwanie kontaktu. Jej zadaniem jest stworzenie bezpiecznych warunków, w których można nazwać to, co się wydarzyło, zrozumieć własne reakcje i odzyskać zdolność podejmowania decyzji zgodnych ze sobą.
Ważnym elementem pracy jest odbudowanie zaufania do własnych uczuć, wspomnień i sposobu postrzegania rzeczywistości. Dopiero później można decydować, komu, w jakim zakresie i na jakich warunkach chce się ponownie zaufać. Proces ten nie polega na powrocie do dawnej naiwności, lecz na rozwijaniu bardziej świadomego poczucia bezpieczeństwa i zdolności chronienia własnych granic.
Pracuję z osobami indywidualnymi oraz z parami, jeśli obie osoby chcą wspólnie przyjrzeć się konsekwencjom zdrady. Spotkania mogą odbywać się w gabinecie w Bournemouth lub Southampton, a także online przez Zoom dla osób mieszkających w Wielkiej Brytanii i innych krajach Europy.
Jeżeli rozpoznajesz w tym opisie część własnych doświadczeń i zastanawiasz się, czy psychoterapia mogłaby Ci pomóc, możesz skorzystać z bezpłatnej pierwszej konsultacji. Jest to możliwość, aby opowiedzieć o swojej sytuacji, zadać pytania i sprawdzić, czy jestem odpowiednim psychoterapeutą do wspólnej pracy.
